PHÁT HUY VAI TRÒ LÀM TẤM GƯƠNG SÁNG CỦA NGƯỜI DẠY ĐỐI VỚI NGƯỜI HỌC TRONG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HIỆN NAY

Mở đầu

Hiện nay chúng ta đang nỗ lực và quyết tâm “đưa đất nước bước vào Kỷ nguyên mới – Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Để thực hiện thành công chủ trương vô cùng to lớn này, chúng ta phải tháo gỡ một trong các điểm nghẽn là nguồn nhân lực. Trọng trách chính thuộc về các nhà trường và đội ngũ các thầy, cô giáo cùng người học. “Có thể nói trường học là tấm gương của niềm tin xã hội, phản chiếu những gì công dân đặt trước tấm gương đó”(1). Trong tấm gương của niềm tin xã hội này có một mảnh ghép quan trọng không thể thiếu đó là tấm gương sáng của người dạy- người thầy. Thấy được vai trò đặc biệt quan trọng của vấn đề này, ngành Giáo dục đã phát động phong trào thi đua: “Mỗi thầy, cô giáo là tấm gương sáng về đạo đức, tự học và sáng tạo”, đây là phong trào thi đua rất thiết thực trong điều kiện hiện nay. Hơn bao giờ hết, ngay bây giờ, chúng ta cần phát huy vai trò làm tấm gương sáng của người dạy trước người học trong giáo dục và đào tạo, để tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước.

* Vai trò làm tấm gương sáng của người dạy trong giáo dục và đào tạo

Noi gương có thể hiểu là việc làm cho mình giống như một hình mẫu nào đó. Ở góc độ tâm lý học, noi gương là sự bắt chước một cách có ý thức của con người trước các biểu tượng, các giá trị cao đẹp của người khác. Các nhà khoa học đã phát hiện ra tế bào thần kinh gương, là loại nơ ron thần kinh quyết định đến khả năng bắt chước của con người. Nhà thần kinh học Giacomo Rizzolatti, người phát hiện ra các tế bào thần kinh gương cho biết: “Con người là một sinh vật. Bản chất của con người phụ thuộc vào việc hiểu hành động, ý định và cảm xúc của người khác. Nơ ron gương cho phép con người hiểu được suy nghĩ của người khác, không chỉ thông qua khái niệm mà còn thông qua mô phỏng trực tiếp”(2).

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng đã khẳng định “Một tấm gương sống còn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”.(3) Người đã căn dặn các thầy cô giáo: “Dạy các cháu thì nói với các cháu chỉ là một phần, cái chính là phải cho các cháu nhìn thấy, cho nên những tấm gương thực tế là rất quan trọng. Muốn dạy cho trẻ em thành người tốt thì trước hết các cô, các chú phải là người tốt”.(4) Đúng như K.D.Usin-xki – nhà sư phạm lỗi lạc người Nga khẳng định: “Nhân cách của người thầy là sức mạnh có ảnh hưởng to lớn đối với học sinh, sức mạnh đó không thể thay thế bằng bất kỳ cuốn sách giáo khoa nào, bất kỳ câu chuyện châm ngôn đạo đức, bất kỳ một hệ thống khen thưởng hay trách phạt nào khác”.(5) Bởi vì, nói như John C. Maxwell trong tác phẩm Phát triển kỹ năng lãnh đạo thì “có đến 89% những gì chúng ta học là từ thị giác, chỉ 10% từ thính giác và 1% từ giác quan khác”.(6) Cho lên, nếu thầy giáo có phẩm chất đạo đức và trình độ năng lực tốt, hành vi chuẩn mực như một tấm gương sáng, người học sẽ thấy được giá trị từ tri thức, hình ảnh, hành động, phẩm chất của người thầy, những giá trị này trở thành biểu tượng, tác động lên tâm trí người học, khi đó người thầy trở thành một hình mẫu để người học noi theo, khai tâm mở trí, phát triển, giải phóng nguồn lực của bản thân. Như vậy, trong giáo dục và đào tạo tấm gương của người dạy quyết định rất lớn đến người học. Có thể nói rằng, muốn tháo gỡ điểm nghẽn về nhân lực thì phải làm cho thật sáng tấm gương của người dạy.

* Nội dung cốt lõi làm sáng ngời tấm gương của người thầy trong giai đoạn hiện nay.

Trong giáo dục và đào tạo, mối quan hệ giữa người dạy và người học là mối quan hệ đặc biệt, quyết định đến phần lớn quá trình, kết quả giáo dục và đào tạo. Theo Yuval Noah Harari, “Những mối quan hệ lành mạnh đòi hỏi chiều sâu về cảm xúc, trí tuệ và thậm trí là tinh thần”.(7) Trong mối quan hệ giữa người dạy và người học phải rất lành mạnh, ở đó có sự noi gương lẫn nhau, nhưng sự ảnh hưởng của người dạy đến quá trình phát triển của người học vẫn là chiều hướng chủ đạo, việc trò noi gương theo thầy luôn là phổ biến. Khi xã hội thay đổi, các “tấm gương” và cách noi gương trong xã hội cũng sẽ thay đổi, vì vậy vai trò làm tấm gương sáng của người dạy hiện nay cũng cần thay đổi cho hòa hợp. Trong giai đoạn hiện nay, người dạy cần có các nội dung phẩm chất, năng lực cơ bản để trở thành tấm gương sáng trước người học là.

– Làm tấm gương sáng về đạo đức

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã dạy: “Muốn cho học sinh có đức thì giáo viên phải có đức”.(8) Người cũng nói: “Thầy tốt thì ảnh hưởng tốt, thầy xấu thì ảnh hưởng xấu”.(9) Đây là quan điểm rất đúng đắn ở mọi lúc, mọi nơi. Được coi là “kỹ sư tâm hồn” trước hết người dạy phải có tâm hồn cao thượng, khi đó mới có thể làm cho tâm hồn người học tốt đẹp. Ngày nay, khi xã hội vận động nhanh hơn, các giá trị biến động mạnh hơn, con người chịu tác động bởi rất nhiều áp lực cả tích cực và tiêu cực, làm xuất hiện những thời cơ nhưng cũng đặt ra không ít thách thức về đạo đức cho cả người dạy và người học. Đúng như Klaus Schwab nhận định: “Những thay đổi này sâu sắc đến mức, từ góc độ lịch sử nhân loại, chưa bao giờ có một thời điểm vừa tràn đầy hứa hẹn vừa tiềm tàng hiểm họa như lúc này”.(10) Trong bối cảnh đó, các thầy, cô giáo cùng với nhà trường phải có bổn phận đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao, có phẩm hạnh đạo đức tốt. Để người học có đạo đức tốt, người dạy không chỉ làm đúng việc của mình như một người làm việc bình thường, mà đòi hỏi phải làm tốt công việc đó với sứ mệnh cao cả là nhân rộng các giá trị làm người đối với người học học. “Bởi vì tác động sâu sắc của nó đối với cá nhân sinh viên lẫn xã hội, dạy học không bao giờ có thể chỉ là một việc làm công ăn lương, dù có yêu cầu cao đến đâu; thậm chí không thể chỉ là một nghề, dù nó chuyên nghiệp tới mức nào. Đối với những giáo sư giỏi nhất, dạy học là một thiên chức đạo đức. Nó là đạo đức vì nó cố gắng phát triển không chỉ sự thông hiểu, mà cả lòng tận tụy; nó ảnh hưởng và định hình không chỉ tri thức, mà cả ý chí; nó liên quan đến việc nuôi dưỡng không chỉ trí óc, mà cả trái tim”.(11) Hiện nay, sự kết nối bởi không gian mạng, sự bủng nổ phương tiện thông tin hiện đại, con người càng tương tác, gắn kết với nhau nhiều hơn, càng đòi hỏi giá trị đạo đức phải tốt hơn. Yuval Noah Harari đã nhận định: “Tuy nhiên, trong một thế giới mà mọi thứ đều gắn kết với nhau, nhu cầu đạo đức tối thượng trở thành điều cấp thiết cần phải biết. Những tội ác khủng khiếp nhất trong lịch sử hiện đại không chỉ đến từ sự thù hằn và lòng tham mà là từ sự ngu dốt và bàng quang nhiều hơn”.(12) Chính vì vậy, yêu cầu đạo đức đặt ra với các người dạy ngày càng cao, đòi hỏi người dạy không chỉ tậm tâm với sự nghiệp giáo dục, tận tình với học trò, mà phải là “khuôn vàng thước ngọc” trước người học, để thông qua tấm gương của người dạy, người học sẽ noi theo mà tận tụy với việc học, tận hiến với cuộc sống, tỏa sáng với cuộc đời.

– Làm tấm gương sáng ngời về tự học

Ngày nay, “phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia”.(13) Điều này, đã và đang đặt ra cho người dạy và người học phải không ngừng tự học mới đáp ứng yêu cầu phát triển của thời đại. Vì “giáo dục xét như là tăng trưởng hoặc trưởng thành phải là một quá trình diễn ra bất tận trong hiện tại”.(14) Điều này đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh nói với các thầy cô giáo từ rất sớm: “giáo viên cũng phải tiến bộ cho kịp thời đại thì mới làm được nhiệm vụ. Chớ tự túc, tự mãn, cho là giỏi rồi thì dừng lại. Mà dừng lại là lùi bước, là lạc hậu, mình tự đào thải trước. Cho nên phải cố gắng học tập để cải tạo mình, cải tạo tư tưởng của mình, cải tạo con em và giúp vào việc cải tạo xã hội”.(15) Chính vì vậy, ngày nay, người dạy phải luôn tự học, phải nghiên cứu một cách cẩn thận và bao quát về tất cả những gì trong lĩnh vực chuyên môn của mình giảng dạy, nắm bắt những kiến thức mới nhất, đồng thời thường xuyên tự học một cách toàn diện về những chuyên ngành gần gũi khác, liên kết các lĩnh vực sâu rộng hơn với chuyên đề của mình giảng dạy để trở thành người giỏi, có trí tuệ uyên thâm. Khi đó, người học cảm phục, ngưỡng mộ và thần tượng tri thức người dạy, phấn đấu học hỏi vươn lên như người dạy, người dạy trở thành tấm gương sáng về tự học đối với người học. Vấn đề này cũng được nhà văn hóa vĩ đại người Nga Lev Tolstoi chỉ rõ: “Yếu tố giáo dục nằm trong sự giảng dạy các môn khoa học, trong lòng mê say của thầy giáo đối với môn khoa học của mình và ở sự truyền đạt nó một cách say mê, ở thái độ của thầy đối với trò. Anh muốn giáo dục học trò bằng khoa học thì hãy yêu môn khoa học của mình và nắm vững nó, khi đó học trò sẽ yêu cả anh lẫn môn học của anh và thế là anh sẽ giáo dục được chúng; còn nếu như anh không say mê nó thì anh có bắt buộc học trò phải học nó bằng cách nào đi nữa, khoa học vẫn sẽ chẳng có tác dụng giáo dục nào”.(16)  Nếu người dạy thiếu đi tinh thần chủ động tự học để tiếp thu kiến thức mới, phát triển bản thân, thì sẽ bị tụt hậu về tri thức, bởi những kiến thức người dạy đã được trang bị rất nhanh chóng có thể trở thành lạc hậu, không đáp ứng được yêu cầu dạy học, khi đó người học không có được hình mẫu tri thức, không có hứng thú học tập, bởi không một ai có hứng thú khi phải học thứ kiến thức lạc hậu được dạy bởi con người tụt hậu, khi đó kết quả giáo dục đào tạo sẽ rất thấp. Đúng như nhà triết học John Dewey đã chỉ rõ: “Thái độ quan trọng nhất có thể được hình thành là thái độ ham học tập không ngừng. Nếu sự thúc đẩy theo chiều hướng này bị suy yếu đi thay vì được tăng cường, khi ấy điều xảy ra còn tệ hại hơn nhiều so với sự không chuẩn bị”.(17)

– Làm tấm gương sáng về sáng tạo

Thực tiễn thế giới hiện nay cho thấy, quốc gia nào trong nhóm sáng tạo nhất thì thì quốc gia đó vươn lên nhóm đầu trên thế giới. Nền tảng của sáng tạo của mỗi quốc gia được quyết định bởi nền tảng giáo dục và đào tạo của quốc gia đó. Các nước có nền giáo dục tiến bộ, nhiều tính sáng tạo hiện nay cơ bản thừa nhận: “Đi học, theo nghĩa tốt đẹp nhất, là học cách tạo ra một cuộc sống, điều đó khác hẳn với việc học cách kiểm sống”.(18) Muốn người học có khả năng sáng tạo, người dạy phải không ngừng sáng tạo. Người dạy phải lỗ lực nghiên cứu để tìm tòi để phát hiện ra tri thức mới, sáng tạo ra các sản phẩm mới, tìm ra cách dạy học mới…dẫn dắt người học bước vào chân trời sáng tạo. Người dạy phải thấy được các vấn đề mới đặt ra từ cuộc sống hiện tại, đưa nó đến trước người học, tạo ra tình huống cần giải quyết, khơi gợi niềm đam mê của người học để người học huy động mọi tiềm năng, sáng tạo giải quyết các vấn đề đó. John Dewey đã chỉ rõ một nguyên lý: “Dạy cho học sinh nội dung khoa học và cho chúng làm quen với những sự kiện và quy luật dựa vào sự hiểu biết về những ứng dụng của khoa học trong đời sống xã hội hàng ngày, là một nguyên lý giáo dục đúng”.(19) Khi người dạy làm một tấm gương sáng về sáng tạo, người học sẽ được khơi gợi niềm cảm hứng sáng tạo như người dạy, họ sẽ tích cực phấn đấu để có năng lực sáng tạo tốt hơn. Nếu người dạy không có khả năng sáng tạo, chỉ có các kiến thức cũ kỹ sao chép được, với phương pháp dạy lạc hậu, không tạo được nhiều giá trị mới thì người học sẽ chán nản, không có động lực để phấn đấu sáng tạo. Điều này đã được những nhà nghiên cứu giáo dục lớn trên thế giới chỉ rõ: “Nếu học sinh không được liên tục duy trì bằng sự khơi gợi niềm hứng thú, bằng việc đạt được kỹ thuật, và sự hào hứng của thành công, chúng không bao giờ có thể tiến bộ, và chắc chắn sẽ nản lòng”.(20) Chính vì vậy, ngày nay những người dạy phải không ngừng phấn đấu là người có nhiều sáng tạo để làm gương cho người học, đây không chỉ là nhiệm vụ mà là sứ mệnh.

* Kết luận

Ngày nay muốn đất nước phát triển chúng ta phải giáo dục và đào tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao. Để làm tốt việc này cần phải quyết tâm thực hiện nhiều chủ trương và giải pháp đồng bộ. Một trong những giải pháp thiết thực và hiệu quả là phát huy vai trò làm gương của người dạy đối với người học, đây là giải pháp đã được chứng minh hiệu quả rất thuyết phục bằng tính khoa học cũng như kinh nghiệm thực tiễn. Vì vậy, đội ngũ các thầy, cô giáo là những người dạy học cần thực hiện tốt phong trào thi đua: “Mỗi thầy, cô giáo là tấm gương sáng về đạo đức, tự học và sáng tạo” thực sự làm tấm gương rực sáng trước người học, để người học noi theo, phấn đấu phát triển trở thành những công dân có phẩm chất năng lực tốt góp phần đưa đất nước vươn mình tỏa sáng trong kỷ nguyên mới.

Tài liệu tham khảo

1. Neil Postman, 2023, Chung cuộc của giáo dục xác định lại giá trị của nhà trường, NXB Tri thức, tr 132

2. https://doanhnhansaigon.vn/lanh-dao-la-lam-guong-299136.html

3. Hồ Chí Minh, 2011, Toàn tập, t.1, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr 284

4. Hồ Chí Minh, 2011, Toàn tập, t.12, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.77 – 78

5. Lê Văn Hồng (chủ biên), 1998, Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm, NXB Đại học quốc gia Hà Nội, tr.190

6. John C. Maxwell, 2013, Phát triển kỹ năng lãnh đạo, NXB Lao động xã hội, tr 71

7. Yuval Noah Harari, 2019, 21 bài học cho thế kỷ 21, NXB: Thế giới, tr 257

8. Hồ Chí Minh, 2011, Toàn tập, t.12, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr 270

9. Hồ Chí Minh: 2011, Toàn tập, t.12, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr 269

10. Klaus Schwab, 2018, Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Nxb Thế giới, Hà Nội, tr. 14

11. Frank H.T. Rhodes, 2009, Tạo dựng tương lai, vai trò của các Viện đại học Hoa Kỳ, NXB Văn hóa Sài Gòn, tr. 176

12. Yuval Noah Harari, 2019, 21 bài học cho thế kỷ 21, NXB: Thế giới, tr. 281

13. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia

14. John Dewey, 2012, Kinh nghiệm và giáo dục, NXB Trẻ, tr 87

15. Hồ Chí Minh, 2011,Toàn tập, t.12, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 266

16. Lev Tolstoi, 2012, Đường sống văn thư nghị luận chọn lọc, NXB Tri thức, tr 60

17. John Dewey, 2012, Kinh nghiệm và giáo dục, NXB Trẻ, tr 85

18. Neil Postman, 2023, Chung cuộc của giáo dục xác định lại giá trị của nhà trường, NXB Tri thức, tr 21

19. John Dewey, 2012, Kinh nghiệm và giáo dục, NXB Trẻ, tr 135

20. Alfred North Whitehead, 2017, Những mục tiêu của giáo dục và các tiêu chuẩn khác, NXB Hồng Đức, tr 87.