VĂN HÓA HỌC ĐƯỜNG TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Lượt xem:
VĂN HÓA HỌC ĐƯỜNG
TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
Nhóm tác giả
1. Thạc sĩ, giáo viên: ĐOÀN THỊ KHÁNH TRANG
Số điện thoại: 0915606936
Địa chỉ email: trangdtk.van@gmail.com
2. Các em học sinh lớp 12 A12 Năm học 2021-2022:
– PHẠM THỊ HỒNG DIỆP
– PHẠM THỊ THANH QUYÊN
– NGÔ THỊ THÚY
3. Nơi công tác và học tập
TRƯỜNG THPT A HẢI HẬU, NAM ĐỊNH
Địa chỉ: Thị trấn Yên Định- Hải Hậu- Nam Định
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Nelson Mandela từng nói rằng: “Giáo dục là vũ khí mạnh nhất mà người ta có thể sử dụng làm thay đổi thế giới”. Ta vẫn thường nghe thấy người này hay người kia không học qua trường lớp và vẫn thành công. Nhưng phía sau sự thành công ấy là bao lần vấp ngã, những lần bế tắc, đủ mọi lần thất bại tệ hại trên đời họ đều phải trải qua, liệu được mấy người can đảm và có ý chí vượt qua như thế. Mặt khác có thể khẳng định họ chỉ là thiểu số, có tài năng đặc biệt hoặc gặp vận may mà thành công. Học vấn không phải con đường duy nhất nhưng mở ra cho hầu hết chúng ta nhiều con đường đi tới thành công. Đặt trong hoàn cảnh đất nước ta đang trên đà hội nhập với nhiều thách mức mới mở ra, nhiệm vụ giáo dục của các nhà trường càng trở nên cấp thiết.
Năm học 2021-2022 diễn ra trong bối cảnh giáo dục nhiều khó khăn thách thức cũng như cơ hội mới cho ngành giáo dục. Để hưởng ứng và hòa nhập chung vào quá trình hội thảo khoa học giáo dục (theo công văn số: 130/UBVHGD15 của Quốc hội khóa XV Ủy ban văn hóa giáo dục) , chúng tôi vinh dự được bày tỏ những trăn trở băn khoăn cũng như tâm huyết của một nhà giáo, của các em học sinh tiêu biểu trình bày về một trong những vấn đề cần quan tâm hàng đầu là “Văn hóa học đường trong bối cảnh đổi mới giáo dục và đào tạo”.
2. Mục đích và đối tượng nghiên cứu
Chúng tôi nghiên cứu đề tài này nhằm được tham gia đóng góp những trải nghiệm tâm huyết và những nhận thức được sáng tỏ trong quá trình chung sống gắn bó với sự nghiệp giáo dục của đất nước từ gần 20 năm nay đến thời điểm hiện tại.
Đối tượng nghiên cứu là những vấn đề văn hóa học đường nổi cộm được ngành giáo dục các cấp có thể nói là quan tâm nhất trong văn hóa học đường trong bối cảnh đổi mới giáo dục và đào tạo là: vấn đề thái độ học tập của học sinh, trang phục học đường và thái độ ứng xử văn hóa giao tiếp trong môi trường nhà trường và giáo dục.
3. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu những vấn đề cốt lõi của đề tài Văn hóa học đường trong bối cảnh đổi mới giáo dục nhiệm vụ của chúng tôi là tìm ra được những vấn đề thực trạng chân thật một cách khái quát nhất để soi chiếu được những nhược điểm cũng như tìm thấy cơ hội phát huy những điểm sáng, điểm mạnh của vấn đề và báo cáo được thành tựu của một quá trình nghiên cứu ứng dụng vấn đề vào thực tiễn trong phạm vi nơi trường THPT A Hải Hậu tỉnh Nam Định chúng tôi đang công tác học tập trải nghiệm và vận hành bộ máy giáo dục.
PHẦN NỘI DUNG
I. Cơ sở lý luận nghiên cứu vấn đề
Trong bối cảnh dịch bệnh, kế hoạch năm học bị đứt đoạn, chương trình và nội dung giáo dục phải thay đổi theo hướng chỉ còn phần cốt lõi. Gần 20 triệu học sinh, sinh viên không được tới trường trong một thời gian rất dài. Hơn 70 nghìn sinh viên không thể ra trường đúng hạn, ảnh hưởng tới việc cung cấp nguồn nhân lực. Việc học tập trực tuyến trong điều kiện hạ tầng không đồng bộ, hạn chế, bất cập giữa các địa phương, nhà trường… gây ra nhiều hệ lụy và ảnh hưởng tiêu cực cho các nhà trường, gia đình.
Thực tế này khiến số đông học sinh, sinh viên căng thẳng, mệt mỏi, thầy cô áp lực, phụ huynh bức xúc, xã hội lo lắng… Vì vậy, ngành giáo dục và đào tạo đã chỉ đạo các nhà trường nêu cao tinh thần trách nhiệm với nghề, khắc phục khó khăn trước mắt, tất cả vì học sinh thân yêu; đồng thời, thường xuyên động viên đội ngũ các thày cô giáo, các bậc phụ huynh và học sinh, sinh viên chủ đồng tiếp cận, tiếp thu, ứng phó, tổ chức giáo dục và đào tạo trong điều kiện bình thường mới.
Đứng trước chặng hành trình dài của quá trình đổi mới giáo dục trong thời kỳ mới giáo dục đã và luôn đưa ra những nghiên cứu khoa học nhằm thu thập những tinh hoa của giới khoa học chuyên ngành và các nhà giáo dục tâm huyết đi đầu trong các ban ngành trường học giáo dục. Chúng tôi cũng tìm thấy nhiều đề tài đã được tìm tòi nghiên cứu và trình bày rất sâu sắc như giáo dục đại học trong cách mạng công nghệ 4.0; thay đổi hướng đào tạo vào những vấn đề cốt lõi nhất của giáo dục; tinh giản nội dung giáo dục thời kỳ dịch bệnh. Chúng tôi cấp thiết nhận ra rằng vấn đề “Văn hóa học đường trong bối cảnh đổi mới giáo dục và đào tạo” cũng là một chủ đề rất trọng yếu phù hợp nghiên cứu chỉ ra trong hiện thực, nhưng cũng chưa thực sự có những nghiên cứu mang tầm vóc rộng lớn để học hỏi vận dụng vào hoàn cảnh thực tiễn của các nhà trường. Chủ yếu là bởi thách thức gian nan của đại dịch Covid-19.
Chúng tôi tiếp tục chọn ra những vấn đề cốt yếu nhất để nhấn mạnh và nâng cao hơn nữa tầm quan trọng của cái vấn đề thuộc về văn hóa học đường như: Thái độ học tập của học sinh, trang phục học đường, thái độ ứng xử văn hóa giao tiếp. Đó vừa là vấn đề của mọi thời đại lại càng trở nên cấp bách hơn trong bối cảnh đổi mới giáo dục đào tạo hiện nay.
II. Các nội dung cơ bản
1.Vấn đề thứ nhất về thái độ học tập của học sinh.
Trước hết văn hóa học đường đặt trong bối cảnh đổi mới giáo dục và đào tạo được quan tâm nhất ở thái độ học tập của học sinh. Là học sinh cần có thái độ đúng đắn trong học tập là chiếc chìa khoá mở cánh cửa đưa ta đến với thành công nhanh nhất. Vậy thế nào là thái độ học tập đúng đắn? Đúng đắn ở đây là khi biết xác định học để làm gì, ta nỗ lực học thì sẽ được gì. Từ đó mà có niềm hăng say học hỏi, học đúng chuyên môn và thực chuyên sâu nhằm phục vụ cho mục đích cho tương lai mà bản thân đã định sẵn.
Đối với các bạn trẻ hiện nay, rõ nhất là trong quá trình học tập tại trường học, các học viên có thái độ học tập tích cực và nghiêm túc như: luôn cố gắng tập trung trên lớp để nghe các thầy, cô giảng bài, hăng hái xây dựng bài học, có ý thức làm bài tập và chuẩn bị trước bài học khi ở nhà, bên cạnh đó còn tìm hiểu những mặt khác của kiến thức để nghiên cứu hoặc giải thêm các bài tập khác tìm kiếm được ở trên mạng, luôn nghiêm túc trong kiểm tra và thi cử. Bên cạnh việc học tập còn là quá trình tích luỹ vốn sống, chủ động sáng tạo để đem kiến thức áp dụng vào thực tế cuộc sống. Những bạn như thế thường sẽ có kết quả học tập rất đáng nể. Không chỉ dừng lại ở đó, thái độ học tập tích cực giúp cho bản thân mỗi người thêm tự tin, có bản lĩnh, tham gia các đấu trường tri thức, có thể kể đến là : Đường lên đỉnh Olympia, Siêu trí tuệ, Trường Teen, Robocon,… Mỗi lần dự thi, các bạn trẻ Việt Nam đều mang lại những giải thưởng, huy chương lấp lánh với mọi hạng mục, mọi lĩnh vực khác nhau. Đó là những tấm gương về việc học tập chăm chỉ, giữ thái độ tích cực, chủ động, những thứ vô cùng quý báu mà chúng ta cần học hỏi và noi theo. Tôi xin được nhắn nhủ các bạn thanh thiếu niên học sinh: “ Hãy học tập để nắm tri thức, vì tri thức là sức mạnh. Có nó các bạn sẽ nắm chắc trong tay một thứ vũ khí vô cùng quyền lực để chạm tới ngưỡng cửa của sự thành công . Hãy phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc, chấp nhận và vượt qua thử thách. Bởi không có người thất bại, chỉ có người không biết cố gắng mà thôi”.
Tuy nhiên hiện nay vẫn còn một bộ phận lớn học sinh lại không suy nghĩ được như thế. Họ luôn vô cảm, hờ hững với mọi thứ xung quanh mình. Sống theo quan niệm “được đến đâu thì hay đến đó”. Thái độ học sinh đối với việc học thiếu nghiêm túc, nhiều học sinh xem thường việc học, rèn luyện bản thân. Hiện tượng học sinh lười biếng học bài, làm bài đã trở nên quen thuộc. Lơ là việc học, trốn học diễn ra phổ biến ở các trường học. Rất đông học sinh không còn thấy hứng thú với việc học và nó là nguyên nhân lớn nhất làm cho họ cảm thấy việc học thật nhàm chán, đến lớp với một thái độ miễn cưỡng, ép buộc.
Nguyên nhân chính là học sinh mơ hồ trong việc xác định mục đích của việc học, không biết học để làm gì. Nhiều bạn không tìm thấy động lực, mục tiêu trong học tập. Phần lớn các bạn thụ động trong việc học, học để lấy điểm, để lên lớp, để có được cái bằng chứ không phải chiếm lĩnh và làm chủ tri thức. Những điều này thật đáng chê trách và thật tồi khi mà nó đang là vấn đề nan giải của học sinh, làm cho thế hệ trẻ không phát huy hết được khả năng của mình. Mặt khác những cám dỗ xã hội hiện đại rất mạnh mẽ như các trò chơi điện tử, các mặt trái của thế giới ảo trong tình bạn, tình yêu đã làm lệch đi những chuẩn mực văn hóa truyền thống vốn có của dân tộc hàng ngày năm như chân thật, coi trọng tu dưỡng, nghiêm khắc với bản thân…
Thái độ học tập đúng đắn, nghiêm túc, thể hiện trước hết ở việc xác định rõ mục tiêu học tập của mình: “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để khẳng định mình” (UNESSCO). Xác định được để trở thành công dân ưu tú, công dân của tương lai, công dân toàn cầu trong xu thế toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế, trước thềm của thời đại công nghệ 4.0, thời đại kinh tế tri thức, chúng ta không chỉ cần có những phẩm chất: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. Chúng ta còn cần phải có những năng lực chung như năng lực tự chủ và tự học, kỹ năng giao tiếp và hợp tác với các thành viên khác, giải quyết vấn đề theo nhiều cách khác nhau một cách sáng tạo và triệt để cùng với những năng lực chuyên môn khác. Học sinh chúng ta cần đổi mới phương pháp, hình thức học tập, đặc biệt là nâng cao ý thức tự học, không chỉ học tập ở trường, học ở mọi nơi, mọi lúc. Gắn liền học lý thuyết với học tập trải nghiệm thực tế. Học sinh chúng ta không chỉ biết tiếp thu, lĩnh hội tri thức mà còn phải có năng lực nghiên cứu khoa học, sáng tao. Muốn vậy mỗi học sinh chúng ta cần phải tạo cho mình một thái độ học tập nghiêm túc, chăm chỉ, không chỉ trên lớp mà việc tự học ở nhà cũng thế. Trong tình hình dịch bệnh diễn biến phức tạp, phải học online tại nhà, các bạn hãy luôn tạo cho mình một thái độ nghiêm chỉnh. Không học thì không trở thành người tốt, không vươn lên thì không có thành công trong cuộc sống. Một người vô học thì sẽ bị bạn bè xa lánh, xã hội chê bai. Nếu “ Bộ lông làm đẹp con công thì tri thức làm đẹp con người” ( Ngạn ngữ Nga) . Người học cần luôn sống đẹp sống hữu ích cho gia đình, xã hội. Bởi thế hãy say mê học tập, say mê làm việc chắc chắn ta sẽ thành công. Không có một sức mạnh nào có thể giúp bản thân tốt hơn sức mạnh của chính bản thân chúng ta. Chính thái độ học tập sẽ quyết định tương lai của bạn. Muốn nắm cho mình tri thức trước hết hãy nắm từ những thái độ nhỏ bé nhất.
2. Vấn đề thứ 2 cần đặt ra là trang phục học đường cho thích hợp vừa đảm bảo nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc và môi trường giáo dục vừa không bị lối mòn để đáp ứng yêu cầu đổi mới.
Độ tuổi nào thì trang phục ấy, việc ăn mặc ở lứa tuổi học sinh tưởng chừng như không có gì để bàn cãi. Thế nhưng thuận theo sự phát triển của các trào lưu, vấn đề trang phục học đường lại trở thành mối quan tâm hàng đầu của các bậc phụ huynh cũng như xã hội hiện đại ngày nay.Trang phục học đường như thế nào để đáp ứng tốt văn hóa. Ngày nay không khó để bắt gặp hình ảnh nữ sinh với bộ đồng phục mặc trong trang phục áo sơ mi quần ống dài tới trường. Ở những trường tiểu học các em học sinh được mặc những bộ đồ thoải mái có thể là áo ngắn tay quần ngắn sao cho phù hợp. Nhìn chung những em học sinh tuổi “teen” thường ăn mặc chỉnh chu, nghiêm chỉnh hơn khi tới trường. Tùy từng ngôi trường có những quy định về trang phục khác nhau, có nhiều trường THPT chọn áo dài trong ngày lễ trọng đại vừa giữ vẻ đẹp truyền thống vừa kín đáo còn nam sinh cũng có cách ăn mặc đơn giản áo sơ mi hoặc áo có cổ cùng quần âu. Trang phục học đường thường mang vẻ trang nghiêm, lịch sự thế nhưng có không ít học sinh lựa chọn trang phục chưa phù hợp: có những bạn mặc chiếc áo quá sặc sỡ, diêm dúa còn có cả những hình ảnh phản cảm như đầu nâu, xương chéo, hình ma quỷ,… hay những dòng chữ tục tĩu bằng tiếng lóng một số khác lại chọn cho mình những chiếc quần ống rộng mặc bó sát làm cho người đối diện thấy không thoải mái. Chưa nói đến hiện tượng trang điểm quá mức để kết hợp với trang phục của riêng mình. Những biểu hiện về trang phục học đường được nêu trên phần nào đã phản ánh thực trạng của xã hội khi lối sống phần đa đã bị biến dạng.
Theo học giả Joseph quần áo được coi là đồng phục trang phục học đường nhờ:
1. Được coi là biểu tượng nhóm.
2. Xác nhận tính hợp pháp của một tổ chức bằng cách ý thức được vai trò vị trí cá nhân.
3. Ngăn chặn được yếu tố cá nhân.
Để đảm bảo được điều mà học giả gửi gắm thì trang phục học đường phù hợp nên là áo dài, áo sơ mi trắng, quần âu tối màu, giày hoặc dép quai hậu. Nhưng mọi chuyện không đơn giản như thế, việc chọn ra trang phục phù hợp với cái nhìn của nhiều thế hệ không hề đơn giản. Bởi dưới sự tác động mạnh của quá trình hội nhập các luồng văn hoá ngoại ồ ạt tới việc ảnh hưởng không nhỏ tới học sinh. “Mặc đẹp không thực sự liên quan đến việc có quần áo đẹp” với những bộ trang phục giản dị, kín đáo học sinh dễ tạo thiện cảm với giáo viên. Nhìn vào trang phục, cách ăn mặc cũng có thể đoán được đôi phần tính cách của đối phương. Ngày nay mỗi trường học đều có riêng cho học sinh một bộ đồng phục để mặc vào các ngày quy định. Mặc đồng phục vừa thể hiện sự kín đáo lịch sự vừa giúp chúng ta thêm tự tin trong giao tiếp. Mỗi lần mặc lên mình bộ đồng phục ta thêm tự hào về môi trường đang theo học và cảm thấy khoảng cách giữa những người bạn đã không còn. Những trang phục không quá cầu kỳ kiểu cách nhưng tạo thiện cảm cho người đối diện thì chúng ta nên lựa chọn. Ăn mặc giản dị là phù hợp nhất với lứa tuổi hiện tại, không quan trọng những gì chúng ta mặc phải đẹp, phải thời trang mà là cách chúng ta sửa soạn gọn gàng trong bộ quần áo đó. Điều đó sẽ thu hút người đối diện hơn là bộ đồ thời trang màu mè nhất là ở độ tuổi học sinh. Có câu nói rằng: “Tao nhã chính là sự tinh giản” vì thế hãy cân nhắc kĩ lưỡng trước khi quyết định hôm nay mình sẽ mặc gì để bắt đầu ngày mới tới trường.
Theo Mark Twain: “Thứ quần áo tốt nhất là làn da người nhưng dĩ nhiên xã hội đòi hỏi thứ gì hơn thế nữa”. Những học sinh thích chơi trội muốn tạo phong cách khác biệt đến biến dị lại đánh đồng “ thứ gì đó hơn thế” mà xã hội tìm kiếm với chiếc quần bò rách gối, loại quần bó sát, chất liệu vải ren mỏng xuyên thấu… Trường học trước nay là nơi nuôi dưỡng ước mơ giờ lại như một sàn diễn thời trang, thay vì thi đua học tập là thi đua khoe ai nhiều mốt hơn. Với họ cứ phải rách, phải ngắn, phải hở là chạy đua theo “trend” mà chẳng hay biết mình đã đánh mất gì. Là vung cả một khoản tiền lớn thú vui cho phong cách ăn mặc phù phiếm đánh mất công sức lao động vất vả kiếm tiền của cha mẹ. Là học sinh khi còn được bao bọc, mấy ai hiểu được kiếm một đồng tiền khó nhọc thế nào. Mải sắm sửa tìm hiểu mốt mới làm điệu mất rất nhiều thời gian dẫn đến lơ đãng học hành. Có một dòng chảy gần như xuyên suốt một đời người là sự nuối tiếc quỹ thời gian đã mất. Những trang phục màu mè thiết kế xẻ dọc xẻ ngang làm cho chúng ta ảo tưởng như thế là thời thượng lúc bây giờ để rồi sau này nhìn lại thanh xuân trông mình lại già nua, lố bịch đánh mất đi dáng vẻ đáng có của một thời học sinh. Hơn nữa họ đã đánh mất đi cái nhìn thiện cảm từ người qua đường. “Ăn mặc không phải là tốt cho mình mà để tôn trọng kẻ khác” không giống với việc ta phải nhìn sắc mặt của người khác để sống sự tôn trọng ở đây là cần biết cân nhắc trang phục học đường để không khiến họ nhớ tới mình với cách ăn mặc phản cảm. Đồng phục giúp học sinh giàu nghèo trở nên bình đẳng nhưng bởi cách chọn trang phục quá tự do càng làm rõ rệt hơn về ranh giới giàu nghèo khiến những bạn hoàn cảnh không cho phép đua theo “trend” phải chịu cái nhìn khinh rẻ đến từ những cô cậu tự cho mình ở “một đẳng cấp khác”. Sức mạnh của “hiệu ứng đám đông”, ánh nhìn coi thường đã lay động một bộ phận học sinh nghèo đua theo trào lưu trang phục lố lăng vì sợ mình quê mùa, lạc hậu so với chúng bạn.
Có nhiều điều chứng minh cho quan điểm rằng chính quần áo mặc chúng ta chứ không phải chúng ta mặc chúng; ta có thể may chúng theo khuôn tay hay ngực nhưng Virginia Woolt nhắn nhủ rằng: “Đừng để trang phục đóng khuôn trái tim ta, trí óc ta, miệng lưỡi ta theo ý chúng”. Ngày nay người ta vẫn hay đùa nhau: “Vẻ bề ngoài quan trọng đến thế sao?” Đúng thật vẻ ngoài khá quan trọng nhưng hãy học Lee Mildom “ người ta ít khi để ý tới quần áo cũ nếu bạn khoác lên nụ cười”. Nếu hầu hết người ta đều ái ngại vì trang phục xoàng xĩnh và đồ đạc tồi tàn hãy xấu hổ hơn vì những ý tưởng xoàng xĩnh và triết lí tồi tàn… Albert Einstein sẽ buồn hơn nếu thứ bao bên ngoài lại tốt đẹp hơn xác thịt bọc bên trong nó. Hãy trở về đúng trang phục học đường phù hợp trở về đúng tuổi của mình để thanh xuân dù có lúc sẽ khóc sẽ cười nhưng không phải tiếc nuối. Từ trong thực trạng ta cũng dễ nhìn thấy nguyên nhân chung trước những ảnh hưởng của xã hội hiện đại, quá nhiều điều ảnh hưởng đến giới trẻ ở học đường mà chưa có một hệ thống kiểm soát nào có thể sàng lọc và đưa vào những quy định mang lại sự đồng bộ cho vấn đề này.
3. Vấn đề thứ 3 của văn hóa học đường trong hoàn cảnh đối mới không thể không nhắc đến thái độ ứng xử, văn hoá giao tiếp.
Nếu như xưa kia, mỗi lần nói ra đều phải “uốn lưỡi bảy lần”, mọi hành động đều cân nhắc kĩ lưỡng, đôi khi vì sự tôn trọng, lễ nghĩa mà chịu đựng thì với các bạn trẻ đặc biệt là các học sinh, sinh viên hiện nay, việc bày tỏ ý kiến, quan điểm mang đến những nguồn ý kiến đa chiều, trở thành đề tài bàn luận sôi nổi không hồi kết.
Ứng xử là một biểu hiện của giao tiếp, là sự phản ứng của con người trước sự tác động của người khác trong một tình huống nhất định được thể hiện qua thái độ, hành vi, cử chỉ, cách nói nhằm đạt kết quả tốt trong mối quan hệ giữa người với người. Và ứng xử có văn hóa là hành vi đạt giá trị chuẩn mực văn hóa chân – thiện – mỹ của một cộng đồng xã hội. Chia sẻ với báo Tạp chí Tổ chức nhà nước, PGS.TS Nguyễn Toàn Thắng– Nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho biết, dân tộc nào cũng có văn hóa ứng xử của riêng mình, đồng thời cũng thể hiện đặc trưng văn hóa ứng xử chung của toàn nhân loại. Mỗi cá nhân trong cộng đồng là một hạt cát góp phần tạo nên những giá trị ấy…
Văn hóa ứng xử tồn tại cùng chiều dài lịch sử của đất nước, khi xưa ông cha ta dạy cho con cho cháu học lời ăn, tiếng nói trong giao tiếp ứng xử một cách hóm hỉnh, sâu sắc:
Người thanh, tiếng nói cũng thanh
Chuông kêu, khẽ đánh bên thành cũng kêu.
Hoặc:
Người khôn ăn nói nửa chừng,
Để cho người dại nửa mừng nửa lo.
Sử dụng những câu nói tưởng chừng như rất nhẹ nhàng nhưng mang hàm nghĩa sâu xa. Lời nói là một phần của giá trị con người. Chỉ khi dùng lời nói thích hợp thì nội dung của mình mới thật truyền đạt một cách có hiệu quả nhất. Vậy nên rằng thời gian thời điểm trong việc cư xử là một trong những yếu tố quyết định cho “ văn hóa”.
Trong thời đại đổi mới hiện nay thì ứng xử có văn hóa càng đáng được quan tâm hơn. Trước hết đối với gia định thì trách nhiệm ứng xử có văn hóa được biểu hiện cụ thể nhất. Bởi chính gia đình là người gần gũi với ta nhất, quan tâm ta nhất. Cổ ngữ có câu “Ở nhà phải thói, ra đường khỏi lo” nghĩa là nếu đứa trẻ ngoan, tốt ở trong gia đình thì sẽ có nhiều khả năng “miễn dịch” được với cái xấu ngoài đời. Một biểu hiện đơn giản cho hành động ấy. Mỗi đứa trẻ khi sinh ra luôn được giáo dục về việc chào hỏi “ gọi dạ bảo vâng” đối với người lớn, người bằng tuổi hay người kém tuổi. Dù vai vế trong giao đình cao nhưng việc ứng xử có văn hóa là sự tôn trọng dành cho người khác . Trên thực tế, không khó để nhận thấy những hành vi của một bộ phận giới trẻ “ hỗn” với chính người sinh thành ra mình.
Không chỉ có gia đình, mà ứng xử trong nhà trường cũng đặc biệt quan trọng. Nếu môi trường giáo dục thiếu đi nét đẹp của văn hoá ứng xử thì không thể làm được chức năng truyền tải những giá trị kiến thức nhân văn cho thế hệ trẻ. Xây dựng văn hóa ứng xử học đường là tạo ra những nét đẹp trong hành vi của thầy cô và của học sinh đối với các mối quan hệ thầy trò, bạn bè và môi trường xung quanh. Người thầy phải đức độ, mẫu mực trong hành vi, đối với đồng nghiệp phải khiêm tốn, đoàn kết, nhân ái, đối với học trò phải hết lòng thương yêu, chỉ bảo, đối với công việc phải tận tụy, có kỷ luật, sáng tạo. Học sinh phải trung thực, cầu tiến, giản dị, khiêm tốn, đối với thầy cô giáo phải kính trọng “ Tôn sư trọng đạo ” – “ Không thầy đố mày làm nên”, đối với bạn bè phải đoàn kết, thân ái “Bạn bè là nghĩa tương tri/ Sao cho sau trước một bờ mới nên”. Học sinh, thầy cô trong môi trường giáo dục, được học tập và giảng dạy trực tiếp những giá trị tốt đẹp nhất của cuộc sống thì văn hóa ứng xử là một yếu tố thiết yếu để đánh giá về con người ấy.
Nhà trường là một tế bào của xã hội. Ứng xử phù hợp với cả gia đình, nhà trường và cả xã hội. Hành vi ứng xử văn hóa của mỗi cá nhân là khác nhau, nó được hình thành qua quá trình học tập, rèn luyện và trưởng thành của mỗi người. Có thể nói, tuổi trẻ ngày nay phần đông là những con người năng động, có kiến thức rộng, sống có hoài bão và lý tưởng, đồng thời không ngừng học hỏi vươn lên để dựng xây đất nước. Chúng ta không khó để bắt gặp trên đường những bạn trẻ Việt Nam trò chuyện cùng những “ anh bạn Tây”. Họ không ngại ngùng, không rụt rè thay vào đó là sự cởi mở thân thiện. Vậy nên Việt Nam luôn nằm trong tốp những quốc gia thân thiện nhất thế giới. Bởi vì mỗi bạn trẻ đã và đang dùng chính cách ứng xử của mình để quảng bá và giới thiệu về một đất nước Việt Nam xinh đẹp .
Một dẫn chứng cho vai trò của ứng xử có văn hóa trong quá trình dẫn đến thành công của một con người. Trong cuộc thi hoa hậu, phải trải qua rất nhiều phần thi sắc đẹp, nhưng cuối cùng vẫn phải có vòng thi ứng xử để thử tài năng về học thức và thái độ sống, đẹp người và cần cả đẹp nết nữa. Cách ứng xử chính là đạo đức là cái nết của con người.
Ứng xử có văn hóa trên không gian mạng trong một bộ phận người Việt Nam hiện nay cần phải thay đổi. Có những bạn trẻ khi ở trường, ở nhà rất ngoan ngoãn, lễ phép nhưng khi lên mạng xã hội lại nói những lời lẽ thô lỗ, vô ý thức, vô văn hoá, vượt ra khỏi phạm vi đạo đức, “tay nhanh hơn não”. Khi dịch Covid bùng phát ở nước ta, mạng xã hội trở thành con dao hai lưỡi. Trên tinh thần đây là một công cụ cập nhập thông tin nhanh nhất, cấp thiết nhất mà một số người đã tung lên những thông tin giả chưa được xác thực “Khu cách ly thành phố Hà Nội vỡ trận”; “Dùng bùa để chữa Corona”; …chúng được lan truyền một tốc độ chóng mặt khiến nhiều người tin đó là sự thật. Theo báo cáo của Bộ Công an, hơn 2 tháng đầu năm 2020 khi đại dịch covid mới bùng phát tại Việt Nam , cơ quan chức năng đã xác minh, làm việc với gần 700 trường hợp đưa tin sai sự thật; đã có hơn 300 đối tượng trong nước tung tin giả về dịch COVID-19 trên mạng bị cơ quan chức năng xử lý. Chỉ riêng chủ tài khoản có tên “KOL” đã tung lên gần 300 bài viết với nội dung sai sự thật về dịch COVID-19, chỉ trong vòng hơn 1 tháng. Không chỉ liên quan đến covid mà vấn đề bóng đá cũng được các “anh hùng bàn phím quan tâm” cư dân mạng vào Facebook cá nhân của trọng tài người Iraq Ali Sabah Adday Al-qaysi – người cầm còi trận đấu giữa Việt Nam với UAE thuộc vòng loại World Cup 2022. Thậm chí, ngay khi hiệp 1 chỉ mới kết thúc, từ khóa “Ali Sabah Adday” đã nhanh chóng lên Top tìm kiếm tại Việt Nam. Cộng đồng mạng Việt Nam liên tục vào các bài đăng Facebook của vị trọng tài để lại phẫn nộ cùng nhiều bình luận khiếm nhã… Đó chỉ là một trong những minh chứng cho sự thiếu văn hóa trong ứng xử của một số người trên Internet. Theo khảo sát của Microsoft vào tháng 2/2020, chỉ số văn minh trên không gian mạng – Digital Civility Index (DCI) của Việt Nam đang đứng thứ 5/25 của thế giới (chỉ số càng cao, mức độ văn minh càng thấp) – sau Nga, Columbia, Peru, Nam Phi. Và trong bài báo cáo của We are Social cho biết, trung bình người Việt sử dụng Internet 6,5 giờ/ngày, trong đó 2,3giờ cho mạng xã hội. Với 65 triệu người dùng mạng xã hội và trên 70% người dân sử dụng Internet, nếu các công dân mạng không hành xử văn minh hơn, có lẽ năm sau, Việt Nam sẽ tiếp tục “thăng hạng” trong bảng khảo sát của Microsoft hay một tổ chức quốc tế nào khác. Vậy nên ngày 17/6/2021, Bộ Thông tin và Truyền thông đã có Quyết định số 874/QĐBTTTT ban hành “Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội”. Bộ quy tắc này chỉ mang tính chất khuyến cáo, khuyến nghị, nhưng khi xảy ra các hành vi vi phạm pháp luật, các tổ chức, cá nhân sai phạm sẽ bị xử lý theo các quy định của pháp luật.
III. Đề xuất một số giải pháp
Trước tình hình chung của bối cảnh giáo dục thời kỳ đổi mới và tình hình riêng từ các nhà trường trong các vùng miền khác nhau đặt ra vấn đề làm thế nào để có thể xây dựng một môi trường văn hóa học đường tốt đẹp. Chúng tôi xin được đề xuất một số giải pháp sau:
1. Nâng cao nhận thức về văn hóa học đường trong đội ngũ quản lý và giáo viên nhà trường trên nền tảng của vốn hiểu biết toàn diện và sâu rộng.
Đội ngũ quản lý của các nhà trường chính là Hiệu trưởng, các phó hiệu trưởng, trưởng các bộ môn. Một ngôi trường có thành tích tốt thì vai trò quản lý của đội ngũ cán bộ này rất quan trọng. Vì vậy, cần phải xây dựng đội ngũ quản lý vững mạnh, là những người xứng đáng trở thành tấm gương trước những ứng xử văn hóa. Tăng cường năng lực quản lý, năng lực tự học, tự đọc, tự bồi dưỡng giá trị văn hóa truyền thống với những vẻ đẹp đậm đà sâu sắc bởi thuần phong mỹ tục của dân tộc. Hễ giáo viên được bổ nhiệm thành người quản lý đứng đầu các cơ quan trường học thì phải có phông nền văn hóa tốt và xu hướng tu dưỡng những giá trị cơ bản của văn hóa dân tộc, quá khứ hiện tại và tương lai. Từ quốc gia mình đến sự liên kết rộng lớn bề rộng văn hóa thế giới. Không thể coi vị trí được bổ nhiệm như là cái đích của một con đường, mà họ là những người mang năng lượng ứng xử văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc trong giáo dục.
Đối với giáo viên, là người trực tiếp truyền tải những kiến thức văn hóa và xã hội cho học sinh nên đội ngũ giáo viên này cần phải thường xuyên tự rèn luyện bồi dưỡng đạo đức trong sáng, yêu người yêu nghề và tâm huyết với công tác được giao. Đồng thời nhà trường cũng cần có những sự ghi nhận đúng đắn, các lãnh đạo nhà trường khích lệ khen ngợi kịp thời những tấm gương trong sáng về đạo đức và tu dưỡng để phát huy được mọi khả năng của giáo viên trong trường. Sở Giáo dục đào tạo cũng cần tôn vinh đúng người đúng việc, tránh tình trạng chỉ tôn vinh theo nhiệm vụ hay vị trí thông thường.
2. Hoàn thiện các văn bản về văn hóa học đường và tăng cường vai trò của nhà trường-gia đình và xã hội.
Các văn bản quy định về xây dựng văn hóa học đường có vai trò định hướng cho công tác xây dựng văn hóa học đường của mỗi nhà trường. Do vậy cần phải có những giải pháp nhằm hoàn thiện các văn bản quy định về xây dựng văn hóa học đường. Nhằm nâng cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, nhân viên trong nhà trường trước tiên cần tuyên truyền thông qua các biển hiệu, pano trong trường, xung quanh trường để cán bộ, công nhân viên, đội ngũ giáo viên và học sinh nhận thức được rằng nâng cao chất lượng văn hóa học đường là nhiệm vụ của tất cả mọi người, nhằm tạo ra một môi trường văn hóa học đường lành mạnh, giúp nâng cao chất lượng dạy và học của thầy cô và các em học sinh.
Các gia đình cũng là một bộ phận tương tác thường xuyên, đa diện nhiều chiều biết lắng nghe và tham vấn kịp thời. Luôn phối hợp với nhà trường có quan hệ hai chiều đảm bảo tính trung thực và ứng xử hiểu biết với tinh thần dân chủ tôn trọng. Có như vậy mới tạo nên sự phối hợp mang lại kết quả tốt nhất.
3. Quan tâm đầu tư xây dựng môi trường văn hóa. Xây dựng hệ giá trị làm chuẩn mực để lấy đó làm mục tiêu phấn đấu, thước đo thành quả của trường.
Môi trường giáo dục luôn là mũi nhọn đi đầu trong việc xây đắp bồi dưỡng các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ sau này trở thành những công dân có ích. Ngay từ nhà trường giáo viên và học sinh thường xuyên được đọc sách, được tạo mọi điều kiện để áp dụng lý thuyết vào thực tế. Xây dựng các phong trào phát triển cuộc thi sáng tác thơ văn, viết bài tri ân, lưu giữ kỉ niệm, bồi đắp tâm hồn phát triển nhân cách. Hoạt động đó cần được khen thưởng trao giải cũng không kém long trọng như các cuộc trao giải về thành tích học tập. Có như vậy các em học sinh mới luôn có nhận thức đúng về những giá trị đang theo mình trên mọi hành trình, chiêm nghiệm và thường xuyên đúc rút kinh nghiệm quý báu. Những tấm gương người tốt việc tốt luôn được biểu dương kịp thời giữa học sinh với học sinh, học sinh với giáo viên, giáo viên và giáo viên. Đều được biểu hiện ra một cách chân thật đầy đủ đa chiều nhất. Nhà trường cũng là một xã hội thu nhỏ, khi xã hội nhỏ mà tốt thì toàn thể xã hội rộng lớn sẽ theo đó phát triển. Hình thành lý tưởng ứng xử bằng những chuẩn mực cụ thể, xây dựng những con người tài năng mà trọng đức, trọng khiêm nhường tăng cường kỹ năng lắng nghe tâm tư nguyện vọng của giáo viên, bài trừ thói kiêu căng ngạo mạn tranh đấu hơn thua căng thẳng về thành tích. Coi trọng đức độ làm nền tảng phát huy năng lực và tài năng của mỗi người.
Cần phục chế, hình thành truyền thống ứng xử với những hệ giá trị nền tảng tự nó sẽ tồn tại, phát triển như bản chất của lĩnh vực văn hóa:“văn hóa là cái còn lại khi mọi thứ đã mất đi”. Cái còn lại ấy chính là quá trình ứng xử với kỹ năng tầm nhìn rộng lớn, hiểu biết pháp luật, hiểu biết vừa sâu vừa rộng, có khả năng kiên nhẫn, sàng lọc thông tin tránh được những dao động không tốt. Hình thành được bản lĩnh vững vàng, bảo vệ lẽ phải, luôn công tâm sáng suốt linh hoạt trước mọi biến thiên và những tình huống bất ngờ trong hoạt động giáo dục cũng như trong cuộc sống. Hệ giá trị cần thiết lập được xây dựng thành các quy phạm văn hóa được tổng hợp từ sự thấm nhuần tấm gương giáo dục từ trong quá khứ như các bậc hiền nhân quân tử với đạo lý “ định tâm tu thân tề gia trị quốc bình thiên hạ”, với những đạo nghĩa của người hiền tài hết lòng phụng sự nhân dân. Những giá trị thuần chân, thuần thiện, thuần mỹ như chân thật khoan dung bình hòa kiên nhẫn mãi mãi cần được kế tục tiếp bước và phát huy trong mọi thời đại.
IV. Một số kết quả đạt được
Trước hiện thực cấp bách được đặt ra về văn hóa học đường trong thời kỳ đổi mới giáo dục trên Trường THPT A Hải Hậu đã đạt được nhiều thành tựu tốt đẹp có khả năng bền vững.
– Trường có khuôn viên cây xanh, cây cảnh được quy hoạch đảm bảo thoáng mát, luôn sạch đẹp.
– Trường có đủ cơ sở vật chất đảm bảo an toàn trong khuôn viên trường. Tất cả các phòng học đều được kiên cố hóa, thoáng mát và ánh sáng đầy đủ theo tiêu chuẩn trường chuẩn quốc gia (tỉ lệ 100%), có tường rào bảo vệ an toàn.
– Trường đã thường xuyên tổ chức các hoạt động giáo dục học sinh về việc bảo vệ, xây dựng trường lớp xanh, sạch đẹp và an toàn trong đó: Nhà trường thực hiện các phong trào xanh hóa lớp học.
– Tổ chức các hội thể thao cấp trường nhằm nâng cao việc rèn luyện sức khỏe và giải trí sau những ngày học tập căng thẳng. Các môn được tổ chức như: kéo co, nhảy bao bố, đua xe đạp chậm, cầu lông, bóng đá mini, đẩy gậy, vật tay, nhảy xa….Thu hút được sự quan tâm đông đảo của hoc sinh toàn trường.
– Hàng năm trường tổ chức thi văn nghệ cuộc thi sáng tác thơ văn, đưa các loại hình văn nghệ vào nhà trường như: Kể chuyện, kịch, múa, hát mừng các dịp lễ tết và truyền thống của dân tộc.
– Phối hợp với các cơ quan chức năng tuyên truyền giao thông, pháp luật, tác hại của ma túy, thuốc lá, HIV… và cách phòng chống, tình hình an ninh trật tự cho học sinh trong nhà trường.
– Tổ chức các buổi nói chuyện sinh hoạt nhằm giáo dục giới tính, kịp thời uốn nắn các em hiểu đúng và làm đúng.
– Luôn chú trọng xây dựng môi trường văn hóa ứng xử, văn hóa giao tiếp văn minh trong nhà trường trên tinh thần tôn sư trọng đạo, tiên học lễ, hậu học văn làm cho học sinh ngoan ngoãn, lễ phép, nề nếp, kính trên, nhường dưới…Đặc biệt nội dung đó đã được hiện thực hóa trong những giờ sinh hoạt lớp diễn ra cuối tuần. Giáo viên chủ nhiệm được quan tâm bồi đắp thế giới quan về văn hóa và chia sẻ trong các giờ sinh hoạt lớp mẫu mực, đưa được những bài học ý nghĩa hiệu quả về các nội dung thiết thực chúng tôi đã trăn trở: bài học về những thái độ học tập cần có của học sinh, bài học về thực hiện trang phục học đường, văn hóa ứng xử giao tiếp trong nhà trường và ngoài cuộc sống thể hiện hiệu quả giáo dục.
PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Kết thúc bài tham luận tôi muốn nhấn mạnh rằng giáo dục văn hóa học đường là tạo ra những nét đẹp trong hành vi của học sinh đối với các mối quan hệ thầy trò, bạn bè và môi trường xung quanh. Thầy giáo thì phải mô phạm, đức độ, mẫu mực trong hành vi; đối với đồng nghiệp phải khiêm tốn, đoàn kết, nhân ái…; đối với học trò phải hết lòng thương yêu, chỉ bảo; đối với người khác phải giản dị, mẫu mực; đối với công việc phải tận tụy, có kỷ luật, sáng tạo…; phải giữ gìn sự trong sạch của cả môi trường tự nhiên và môi trường xã hội. Học sinh thì không được kiêu căng, tự cao, tự đại mà phải chân thật, cầu tiến, giản dị, khiêm tốn…; đối với thầy cô giáo phải kính trọng, biết ơn…; đối với bạn cùng trường, cùng lớp phải đoàn kết, thân ái; phải biết kính trên, nhường dưới. Tất cả cùng hướng tới nói không với những thói háo danh, bệnh thành tích, cám dỗ danh lợi, sự giả dối, suy thoái cùng những vấn nạn của đời sống xã hội. Đó cũng chính là nền tảng văn hóa vươn ra tầm quốc tế.
Từ những trải nghiệm thiết thực nhất tôi xin có một vài đề xuất kiến nghị với các cấp lãnh đạo và các nhà hoạch định giáo dục những ý kiến đóng góp tâm huyết nhất về việc cần phục chế những giá trị văn hóa cổ truyền vào trong quá trình giáo dục chính khóa cũng như ngoại khóa. Chúng tôi nhận thấy rằng đổi mới trong bối cảnh thời kỳ mới không có nghĩa là thay mới, là xa rời hay chối bỏ những giá trị thuần phong mỹ tục giàu giá trị nền tảng của người xưa. Mà là mỗi giáo viên cần thực sự xứng đáng là một người thầy chân chính có khả năng truyền cảm hứng bằng tất cả những nét đẹp được thắp lên từ những hành vi và trí tuệ văn hóa được dung luyện trong 4000 năm lịch sử dân tộc Việt Nam. Vì vậy vẫn luôn dành cho giáo dục những nội dung truyền thống và đầu tư cơ bản giáo dục truyền thống cho cả người thầy. Vì chúng ta đều biết: giáo dục được một người thầy là giáo dục được cả một thế hệ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trần Ngọc Thêm (1999), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội.
2. Nguyễn Vĩnh Tường (Viện Triết học, viện Khoa học Xã hội Việt Nam) (2013), Giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống ở Việt Nam trước tác động của toàn cầu hóa.
3. Trần Quốc Vượng, Tô Ngọc Thanh, Nguyễn Chí Bền (1999). Cơ sở văn hoá Việt Nam, NXB Giáo dục.
4. Một số Website (Vandieuhay.net; Baomoi.com; Giaoducthoidai.vn ; Quayvetruyenthong.org…)
